DEHB’li erişkinlerde sosyal güçlükler: neden ortaya çıkar?

Hangi güçlükler yaşanır?

DEHB’li erişkinler, sosyal ortamların kendileri için başkalarına göründüğünden daha zor olabildiğini ve daha fazla çaba gerektirdiğini sık sık dile getirir. Sık görülen güçlükler:

• İnce sosyal ipuçlarını kaçırmak
• Sözü kesmek
• Sohbet sırasında dalıp gitmek
• Planları takip etmekte zorlanmak
• Bunaldıktan sonra sosyal ortamlardan kaçınmak

İş yaşamında takip ve düzen güçlükleri yanlış anlaşılmalara yol açabilir; yakın ilişkilerde ise bu davranışlar ilgisizlik ya da önemsememe olarak algılanabilir.

Sosyal biliş: duyguları ve bakış açılarını okumak

Araştırmalar, duyguları tanıma, başkalarının bakış açısını anlama ve buna uygun yanıt verme becerisi olan sosyal bilişin DEHB’de etkilenebildiğini gösteriyor. DEHB’li erişkinler, DEHB’si olmayanlara göre yüzdeki ya da sesteki duyguları tanımada (özellikle öfke ve korkuyu) veya başkalarının ne düşündüğünü ya da hissettiğini anlamada hafif–orta düzeyde güçlük yaşayabilir. Bu güçlükler otizm spektrumuna göre daha hafiftir ve çoğu zaman yaşla azalma eğilimindedir; bu da DEHB’deki sosyal biliş güçlüklerinin farklı bir gelişimsel seyir izlediğini düşündürüyor.

Kaynak: Bora & Pantelis. Psychol Med, 2016; Bölte. Neurosci Biobehav Rev, 2025

Yürütücü işlevler, empati ve sosyal kaygı

Yürütücü işlevler

Dikkat, çalışma belleği ve dürtü kontrolü, sohbeti takip etmek ve bakış açısını değiştirebilmek için temeldir. Bu süreçler aşırı yüklendiğinde, beceriler var olsa bile sosyal becerileri tutarlı biçimde kullanmak zorlaşır.

Empati farklılıkları ve sosyal kaygı

Bazı çalışmalar, sosyal kaygısı yüksek erişkinlerde bakış açısı alma becerisinin (bilişsel empati) daha düşük olabildiğini, buna karşın başkalarının duygularını yoğun biçimde hissetmenin (duygusal empati) sürdüğünü düşündürüyor. Bu dengesizlik sosyal ortamları bunaltıcı hâle getirebilir ve kaçınma davranışlarını artırabilir.

Kaynak: Pittelkow et al. J Anxiety Disord, 2021; Kandeğer et al. Acta Psychiatr Scand, 2026

Yanlış anlaşılmalar iki yönlüdür

Sosyal güçlükler yalnızca bireyle ilgili değildir. Çalışmalar, yanlış anlaşılmaların çoğu zaman iki yönlü olduğunu gösteriyor: DEHB’li kişiler başkalarının sosyal ipuçlarını yanlış okuyabilir; nörotipik kişiler de DEHB’li birinin iletişim tarzını yanlış yorumlayabilir. Damgalanma ve farkındalık eksikliği bu döngüyü güçlendirirken, destekleyici ortamlar ve basit düzenlemeler engelleri çoğu zaman azaltır.

Ne yardımcı olur?

• Uyarıcı ilaçlar dahil DEHB tedavisi, yürütücü işlevlerin yanı sıra duygu tanıma ve bakış açısı alma becerilerini de iyileştirebilir.
• Sosyal beceri müdahaleleri ve gündelik stratejiler etkileşimleri kolaylaştırabilir: açık iletişim, yapılandırılmış planlama ve önceden anlaşılmış “onarım sinyalleri”, yani sohbette yeniden toparlanmayı sağlayan küçük işaretler.
• Sosyal kaygının terapötik yaklaşımlarla ele alınması kaçınmayı azaltır ve ilişkilerde özgüveni artırır.